De kracht van hoop

Bij tegenslag moet je de moed verzamelen om weer volop in het leven te staan.

David Servan-Schreiber | 124 maart 2010 issue

Van een vriendin kreeg ik een aangrijpende e-mail waarin stond: ‘Enorme schok: borstkanker. Een behandeling van achttien maanden, ik zal je de details besparen... Ik moet nu genezen zijn en inderdaad lijk ik redelijk gezond. Maar eerlijk gezegd, leef ik constant met de angst dat de kanker terugkomt... Als anesthesieassistente zie ik vaak patiënten bij wie het terugkomt en dan ben ik weer helemaal overstuur. Ik leef niet, ik ben alleen aan het overleven.’

Wat is er aan de hand als je met een herinnering blijft zitten die zo beangstigend is, dat je je levenslust verliest, ook al is de ziekte met succes behandeld? Het kan betekenen dat je de ziekte als een psychisch trauma hebt ervaren – zoiets als een gewelddadige overval of een verkrachting. Elke ervaring van volslagen machteloosheid laat een emotioneel litteken achter. De herinnering kan zo levendig zijn, dat nog lang daarna over alles een waas van machteloosheid hangt. Je kunt er het gevoel aan overhouden dat het leven niets goeds meer in petto voor je heeft, dat je je plaats in de wereld kwijt bent. Je verliest al je energie en je gevoel van verbondenheid met andere mensen.

Die gevoelens van machteloosheid en wanhoop kunnen op den duur zelfs de natuurlijke afweermechanismen van het lichaam aantasten, waardoor je juist meer kans loopt op de ziekte die je vreest. Uit een opmerkelijk onderzoek van Susan Everson van de universiteit van Berkeley in Californië blijkt dat die kans bij een patiënt te voorspellen valt op grond van het antwoord op twee simpele vragen: ‘hebt u het gevoel dat u de doelen die u zich hebt gesteld niet kunt verwezenlijken?’ en ‘hebt u het gevoel dat er geen hoop is voor de toekomst en dat u moeilijk kunt geloven dat het beter met u zal gaan?’ Degenen die twee keer met ‘ja’ antwoordden, hadden drie keer zoveel kans om in de zes jaar daarna kanker te krijgen en vier keer zoveel kans op hart- en vaatziekten, zoals een hartaanval of hersenbloeding.

En toch is dat gevoel van wanhoop meestal een illusie. Het kan het gevolg zijn van onverwerkte vroegere mislukkingen (op school, in een relatie of op het werk) of van de mening van anderen (helaas soms ook van de eigen arts), die niet geloven dat je sterk genoeg bent om je eigen lot te beïnvloeden.

Het is nu tien jaar geleden dat ik hoorde dat ik opnieuw kanker had. Ik weet wat me heeft geholpen om door te leven na dat eerste verpletterende gevoel van hulpeloosheid: eerst moest ik trauma’s van vroeger verwerken, trauma’s waardoor ik me machteloos voelde. (Dat heb ik gedaan met een paar sessies EMDR-therapie (Eye Movement Desensitisation and Reprocessing), waarbij via oogbewegingen desensibilisatie en verwerking plaatsheeft.) Daarna moest ik leren de afweer van mijn lichaam te versterken – naast de conventionele behandeling die ik kreeg – met voeding, lichaamsbeweging en eenvoudige ontspanningstechnieken.

Wanneer er een ernstige ziekte is geconstateerd, moet je alles doen om weer enige controle over je lichaam en emoties te krijgen, om zo de wanhoop te verdrijven en je krachten te verzamelen, zodat je lichaam de ziekte kan bestrijden en je weer volop in het leven kunt staan.

David Servan-Schreiber is in 2011 overleden. Hij was jarenlang een zeer geliefde columnist van Ode. Servan-Schreiber was hoogleraar psychiatrie in Frankrijk en Amerika, en auteur van Uw brein als medicijn en Antikanker.