Email   Print

Share

Ruiken wordt een bijzonder talent

Overdosis aan kunstmatige geuren plaagt de neus.

Het gaat niet zo goed met onze neuzen. Ons reukvermogen schijnt danig af te nemen. Anosmia, de medische term voor het verlies van reukvermogen, is al heel gewoon geworden. Daarnaast worden steeds meer mensen ziek door wat zij ruiken. Hooikoorts, astma en allergieën zijn het gevolg. Maar ook astma heeft alles met de neus te maken. Inmiddels wordt een op de vijf baby's geboren met astma en met een immuunsysteem dat zo zwak is, dat allerlei geuren allergische reacties opwekken. Volgens The Atlantic Monthly (mei 2000) is astma bij kinderen de meest voorkomende chronische aandoening en de belangrijkste oorzaak van ziekenhuisopname en schoolziekte. En hoewel astma waarschijnlijk niet ontstaat door luchtverontreiniging, worden er wel astmatische aanvallen door opgewekt. In sommige delen van de Verenigde Staten zorgen geuren voor zoveel overlast, dat ze in openbare gelegenheden zijn verboden. In Halifax kun je worden opgepakt als je opdringerige parfums, deodorants of andere geuren verspreidt. Veel Amerikaanse bedrijven hebben een geurbeleid waarbij werknemers wordt verboden tijdens kantooruren parfum te dragen. Er is zelfs een actiegroep - de fragrant-free-zones-beweging - die in verschillende staten behoorlijk aan de weg timmert. Dat dit niet overdreven is, blijkt uit het feit dat steeds meer mensen - in de Verenigde Staten tussen de vijftien en dertig procent - lijden aan een nieuw syndroom dat multiple chemical sensitivity (MCS) heet. Deze mensen vertonen heftige reacties op geuren: hoofdpijn, misselijkheid, draaierigheid, geheugenverlies en ademnood.

Waarom zijn onze neuzen zo overgevoelig geworden? New Statesman (11 september 2000) vermoedt dat dit komt, doordat wij natuurlijke geuren uit ons leven hebben verbannen en daarvoor in de plaats giftige, chemische geuren opsnuiven. Uitlaatgassen en sigaretten vormen slechts een deel van het probleem. Binnenshuis gebruiken wij alle mogelijke verstuivers en schoonmaakmiddelen. In de vertrekhal van de Londense luchthaven Heathrow hangt een lichte dennengeur om nerveuze reizigers te kalmeren. En in de Parijse metro wordt - onwaarneembaar - de geur van vanille gebruikt om reizigers op hun gemak te stellen. Winkels gebruiken geuren om mensen langer te laten hangen en personeel in Japan wordt door middel van verschillende geuren op verschillende tijdstippen van de dag gestimuleerd om harder te werken. Onze neuzen lijden aan een chemische geuroverdosis. Geuren zijn aantrekkelijk, vandaar dat fabrikanten geen kans onbenut laten om ons te lokken. Binnenkort komen er walmen pepermunt en exotische specerijen uit onze computers, kunnen we geurtjes aan onze e-mails toevoegen of van Internet downloaden.

Geuren roepen gevoelens in ons wakker. Geuren kunnen ons verleiden of afstoten. Volgens Uit & thuis (november 2000) komt dat, doordat de neus bij uitstek het orgaan van het geheugen is. Geuren wekken - vaak emotionele - herinneringen op aan gebeurtenissen uit het verleden. Lezers van het blad vertellen over de geuren die hen terug in de tijd brengen. Koeien op stal, gebakken leverworst, vers gezette koffie en de sigaar van opa zijn favoriet. De Volkskrant deed ook onderzoek en daar stond de geur van warm, vers brood op nummer één. Of je een geur lekker of vies vindt, heeft vooral te maken met de herinneringen aan een gebeurtenis of situatie die die geur opwekt. Henk Hellema, schrijver van het boek Geur en Gedrag, noemt de neus het meest onderschatte zintuig. 'Veel meer dan wij vermoeden, wordt onze levenswandel geleid door geuren. Vaak onbewust. In minieme concentraties hebben geuren al effect op onze hersenen, en daarmee op ons gedrag.' Pas als mensen hun reukvermogen kwijtraken, realiseren zij zich wat ze missen. Alles wordt smakeloos, omdat met het ruiken ook een groot deel van het proeven verlorengaat. Zonder de vertrouwde geurtjes lijken zelfs dierbaren vreemden. Vaak is ook de toegang naar herinneringen uit de jeugd afgesneden. Niet kunnen ruiken kan ook gevaarlijk zijn; gas- schroei- en brandluchtjes worden niet meer gesignaleerd.

De reden dat de westerse mens zo is geobsedeerd door geurtjes, is wellicht de schaamte voor zijn natuurlijke geuren, zoals uitwerpselen en lichaamsgeur. Wij, beschaafde mensen, zijn tenslotte geen dieren. Het gevolg van deze aversie is een kunstmatig geurende maatschappij. Het resultaat: de meesten van ons kunnen nu nog slechts een dozijn verschillende geuren onderscheiden, terwijl de gemiddelde mens het vermogen heeft om meer dan tienduizend geuren van elkaar te onderscheiden. Hoog tijd om afstand te doen van al het kunstmatige. Désanne van Brederode bijt in Filosofie Magazine (december 2000/januari 2001) het spits af. Openhartig vertelt ze over haar voorliefde voor taboeluchtjes, zoals een wasmand vol herenshirts en shorts. 'Zelfs zweetsokken - mits van een geliefde - zijn een feest. Je eigen scheten-onder-de-deken schreeuwen als het ware om bestudering en het door en door bekwijlde dekentje van mijn zoon heb ik lief om de ziltzoetzurigheid die me herinnert aan mijn eigen tot voor kort gebruikte duimlapje.' Van Brederode's neus weet meer dan haar ogen en oren bij elkaar. 'De mooiste jongens heb ik geweigerd als mond- en/of okselgeur me niet aanspraken. De best geparfumeerde, bovendien welsprekende heren om dezelfde reden.' De neus moet weer in ere worden hersteld. Vandaar dat Van Brederode pleit voor scholing in de hogere reukkunde. Ten slotte vereist het ook enige scholing om te kunnen genieten van moderne klassieke muziek vol dissonanten, van stroeve, tanninerijke wijnen, hermetische poëzie en diepdoorschimmelde wormstekige kazen. Van Brederode vermoedt, dat de wereld subtieler zou worden van hooggeschoolde neuzen. 'De tijd zou langer houdbaar blijven, de liefdes zouden levendiger bloeien en de taal zou dampen: on-anoniem en bedwelmend dichtbij. Alleen met zijn neus en al zijn poriën open komt de schrijver nader tot ons.'