Email   Print

Share

Bedrijven ontdekken de hemel

De privatisering van de ruimte komt op gang.

Harry Mulisch zal het niet zo hebben bedoeld. Bedrijven ontdekken de hemel. Sterker nog: ze eisen kleine planeten op. Dertig jaar nadat Neil Armstrong zijn eerste passen op de maan zette, klinken de eerste geluiden om de ruimte te privatiseren. De luidste bieder op de planetenmarkt is Jim Benson, oprichter en directeur van het Amerikaanse SpaceDev. Benson wil dat zijn bedrijf de eerste commerciële reis naar een van de honderden dichtstbijzijnde asteroïden maakt om haar tot eigendom uit te roepen. Een onbemand ruimtevaartuig moet wetenschappelijke informatie over mineralen gaan verzamelen. De kennis die de sonde oplevert, kan worden doorverkocht aan de Amerikaanse ruimtevaartorganisatie Nasa, universiteiten en andere geïnteresseerden. Nu meent Benson dat, als de missie is geslaagd, zijn bedrijf en zijn aandeelhouders feitelijk beslag leggen op de planeet en haar mineralen.

Mag dat? Nee, schrijft Reason (november 1998). Twee internationale verdragen staan in de weg om een hemellichaam op te eisen. Beide zijn door de Verenigde Naties erkend. De Outer Space Treaty uit 1967 verbiedt iedere overheid om een buitenaards lichaam te claimen of om zo'n claim te erkennen. Het verdrag was gesloten in de Koude Oorlog. De beide supermachten waren bang, dat de ander de maan zou gebruiken om er nucleaire raketten op te slaan. Opmerkelijk aan dit verdrag, dat door meer dan vijftig landen werd getekend, is dat het niet expliciet een privéclaim verbiedt; de overheid zou zo'n claim alleen niet mogen erkennen. Een correctie daarop werd opgenomen in de Moon Treaty, afgesloten in 1979. Dit verdrag verbiedt overheden, 'niet-gouvernementele entiteiten' en 'natuurlijke personen' om welk hemellichaam dan ook tot eigendom te verklaren. De ruimte is hier gedefinieerd als de 'gemeenschappelijke erfenis van de mensheid' en wordt geplaatst onder het bestuur van een 'internationaal regime' - inderdaad, rijkelijk vaag. Oostenrijk, Pakistan en nog een handvol landen hebben er een handtekening onder gezet, maar niet één groot land met een ambitieus ruimteplan zat om de tafel. Een dode letter, zo wordt het verdrag dan ook genoemd.

Daarvan kan SpaceDev profiteren. De ruimtereis is geboekt halverwege het jaar 2001. 'Als de Verenigde Naties er niet van houden, kunnen ze een tank naar mijn planeet sturen,' heeft Benson provocerend laten weten. Hoe absurd de situatie ook mag lijken, aldus Reason, toch moet duidelijk worden welke autoriteit het recht krijgt om te bepalen over eigendommen in de ruimte. Want de vraag van wie al die planeten zijn, blijft overeind. Net als de vraag hoe je eigenaar kunt worden. Interesse bestaat er wel. Daar ver weg zijn voldoende natuurlijke bronnen die wellicht van pas kunnen komen. Als oplossing voor de voorspelde waterschaarste wordt gedacht aan het bevroren water op de maan, waar - saillant detail - Amerika zijn vlag ooit heeft laten planten. Wie aanspraak kan maken op zo'n reservaat, hoeft niet meer te denken in termen van financieringstekorten of bedrijfsverliezen. Maar ook de entertainment- en toerisme-industrieën voelen wel iets voor buitenaards vermaak: een simulatiereis over de maan zoals het Amerikaanse bedrijf LunaCorp wil. Deze bedrijven voelen voor een veiling bij opbod. Dan is er nog de wapenindustrie, ooit de aanleiding om regels over de ruimte op te stellen. Het Outer Space Treaty meldt weliswaar nadrukkelijk dat de ruimte moet worden gebruikt voor 'vredelievende doelen'. Earth Island Journal (winter/lente 1999) signaleert een andere tendens in de plannen met het hemelrijk. De Nasa en de Amerikaanse regering willen wapens in de ruimte inzetten om mee te oefenen en toekomstige vijanden mee af te schrikken. De wapenwedloop zou zich op die manier naar de ruimte verplaatsen.

Natuurlijk kan ieder land er een wet doordrukken die bepaalt dat het bevoegd is een hemellichaam te claimen. Of een wet die bepaalt dat nationale bedrijven of burgers daartoe bevoegd zijn. Maar het is niet aannemelijk dat zo'n wet er komt; het zou te veel internationale spanningen met opriepen. Bovendien: hoeveel waarde heeft zo'n bezit als verder niemand het erkent? De autoriteit zou ook een internationale aangelegenheid kunnen zijn. De Verenigde Naties zouden zich erover kunnen ontfermen. Maar wanneer een tegendraadse ondernemer annex hemelbestormer als Benson inderdaad besluit zijn bedrijf eigenaar van een planeet te noemen, wat staat de VN dan te doen? Er is ook nog een historisch aspect aan zo'n internationaal verdrag. Het zou de consensus betekenen van landen die in het verleden maar weinig respect hebben getoond voor 'eigendomsrechten' op aarde. Daarom stelt het liberale blad Reason een derde weg voor. Amerika en een paar andere landen moeten eerst overeenstemming bereiken, andere landen kunnen later meedoen. Claims van nationale overheden moeten worden verboden, maar claims van bedrijven en burgers van landen die het verdrag niet ondertekenen, moeten wel worden erkend. De vrije markt, vindt Reason, is te belangrijk om zich tot één kleine planeet te beperken. Wie biedt?