Email   Print

Share

Eerste liefde

Vriendschappen verrijken ons leven, maar het is nog niet zo gemakkelijk te zeggen waarom. Want vriendschap is een gevoel van verbondenheid dat in de loop van ons leven een ingrijpende metamorfose ondergaat, al naar gelang van onze levensfase.

Vriendschappen steunen op een essentiële, onverbiddelijke vrijwilligheid ? een eigenschap die ze vreemd genoeg tegelijk ook broos maakt. Want vriendschap wordt niet bezegeld door bloed of door juridische, seksuele of economische banden, maar uitsluitend door de krachten van wederzijdse fascinatie en bewondering: een vriend of vriendin is een unieke, gekoesterde bron van bevestiging, die we hogelijk waarderen. Denk eens terug aan je vroege jeugd, toen je voor het eerst iemand buiten je familiekring aardig vond en diegene jou ? was dat geen geschenk uit de hemel? Opeens was er iemand die geen familie van je was, die je niets verschuldigd was, maar die zomaar om je gaf.

De meeste mensen herinneren zich wel hoe onmisbaar ons vroegste vriendjes en vriendinnetjes waren, als metgezellen op verkenning in de wondere wereld buiten de huisdeur en als overtuigend bewijs dat we daar hoorden, er mochten zijn. Onze behoefde om bij onze 'tweede gezin' te behoren ? onze vriendenkring ? is zo fundamenteel dat een kind wanneer het door zijn leeftijdgenoten wordt uitgestoten vaak een even zware klap krijgt als wanneer zijn gezin uiteenvalt en het geen eigen thuis meer heeft. Dat geldt des te sterker nu zoveel kinderen op kinderdagverblijven en naschoolse opvang zitten, omdat de wereld buiten het eigen huis nu een uitzonderlijk groot deel van de week in beslag neemt. Als een kind geen vriendschappen heeft, brengt het een enorm stuk van zijn dag door met de vraag 'Met wie zal ik spelen? Bij wie zal ik gaan zitten? Wie zal me niet in de steek laten?'

Wie zal me niet in de steek laten? Die vraag kan een heel leven blijven nagalmen bij iemand die regelmatig is afgewezen door beoogde speelkameraadjes, zodat veel op het oog geslaagde, zelfbewuste volwassenen zich eigenlijk chronisch aan de kant gezet voelen. 'Ik zie nog de meisjes op het speelterrein plotseling de koppen bij elkaar steken telkens wanneer ik eraan kwam, om dan hard weg te rennen,' herinnert zich een 47?jarige romanschrijfster die vier jaar lang elke dag is afgewezen door een bepaalde groep meisjes waar ze dolgraag bij had willen horen. 'Ik begon me in de pauze te verstoppen in het kantoortje van de schoolverpleegster, en ik schreef openingszinnetjes voor gesprekken op in een schrift om op hen uit te proberen, in de hoop dat ze me dan aardiger zouden vinden. Ik kreeg het gevoel dat er iets helemaal mis was met me, iets dat ik niet kon zien maar dat voor anderen afschrikwekkend duidelijk was.'

Het gevolg is dat ze nog altijd juist die vrouwen ontloopt die haar het aantrekkelijkst voorkomen als potentiële vriendinnen, en de vriendinnen die ze heeft voortdurend controleert op tekenen van dreigende afwijzing. Dat ze zich nu iemands vriendschap waard kan voelen, is volgens haar terug te voeren op het feit dat ze 'terwijl dat zich allemaal afspeelde, één zeer hechte vriendschap sloot met een meisje uit mijn straat die een klas lager zat dan ik, zodat ze niet wist wat een verschoppeling ik was. Als ik samen met haar was, voelde ik me uitermate geestig en slim en leuk, en samen ontwikkelden we een soort schlemielige houding tegenover de buitenwereld. Zonder haar weet ik niet waar ik het idee vandaan gehaald zou hebben dat iemand me aardig kon vinden.'

Veel mensen herinneren zich hun 'beste vriend(in)' uit hun jeugd ongeveer net zo, als de ene speelkameraad wiens of wier kritiekloze waardering een wankel zelfbesef schraagde en tegelijk optrad als partner in verboden avonturen, deelgenoot van duizend onderonsjes en degene die hartsgeheimen verborgen hield voor steeds nieuwsgieriger en onbetrouwbaarder gezinsleden. Maar buitengewoon belangrijk voor de ontwikkeling zijn juist de hartstochtelijke, gezworen vriendschappen die typerend zijn voor de pre?puberteit, en daar staan we minder vaak bij stil. Een hechte band met een 'zelfgekozen makker' brengt een ingrijpende omslag teweeg in de manier waarop we als kind interpersoonlijke relaties aangaan, en motiveert ons om onze in wezen egocentrische kijk op relaties te te verruilen voor echte wederkerigheid en bewuste aandacht voor de behoeften en gevoelens van een dierbare vriend of vriendin. Blijft die overgang uit, dan zal iemand vaak blijven steken in onvolwassen relaties, waarin anderen slechts als bron of hinderlijke belemmering van eigen behoeftenbevrediging worden gezien.

Wanneer we onze kindertijd achter ons laten en de echte puberteit ingaan, betreden we de hoogtijdagen van de vriendschap. Op jongere noch op oudere leeftijd heeft iemand in onze cultuur zowel de vrijheid als de emotionele rijpheid en de betrekkelijke immuniteit voor 's levens beslommeringen om zoveel energie in vriendschappen te kunnen steken. En gelukkig, voor velen van ons, hebben we we daar ook nooit meer zo'n schreeuwende behoefte aan. Op een moment in ons leven dat drastische lichamelijke en emotionele veranderingen ons zo onzeker maken van onze eigenwaarde en zo uitermate kwetsbaar voor de reacties van anderen, wordt het van levensbelang vrienden te hebben die er geen twijfel aan laten bestaan dat ze ons de moeite waard vinden en die graag troost bieden bij wat opeens zo geweldig belangrijk is geworden in ons leven ? hoe we eruit zien, hoe we ons voelen, wie ons wel of niet aardig vindt, onuitstaanbare ouders, goede muziek, goede en foute drugs, de andere sekse, de seks zelf...

Als pubers tegen hun ouders klagen: 'Jullie kunnen het gewoon niet begrijpen,' dan hebben ze daar fundamenteel gelijk in. Zelfs ouders die menen dat ze maatjes kunnen zijn met hun kind omdat ze zich nog kunnen inleven in hoe het was om een tiener te zijn, vergissen zich deerlijk. Hun volwassen denken is té zeer bezaaid met het puin van waarschijnlijkheden, uitwijkmogelijkheden, grijze gebieden en consequenties om nog écht geestverwant te kunnen zijn met pubers. Alleen hun eigen vriendenkring kan de wereld werkelijk tegemoet treden zoals zij, als één en al ondervinding, één en al mogelijkheden.

De intense gerichtheid op elkaar ebt weer snel weg - hoe kan het ook anders - wanneer een van beiden verliefd wordt. Je zou kunnen zeggen dat wellust de vijand van vriendschap is, zo plotseling en soms hardvochtig laat de ene vriend of vriendin de andere vallen wanneer seksuele aantrekkingskracht en romantiek zich aandienen. In onze late puberteit en vroege volwassenheid moeten we steeds vaker genoegen nemen met de tweede viool tegenover steeds meer liefdes van vrienden of vriendinnen, en als de beurt aan ons is zijn we natuurlijk geneigd om precies even luchthartig te doen. Niet dat we niet meer om onze vriendschap geven, maar wanneer we een intieme partner vinden, zullen vrienschappen nogal eens aan betekenis en centraliteit inboeten, doordat ze ten offer vallen eerst aan pure verliefdheid, en vervolgens aan tijdnood, jaloezie van de partner en een hardnekkig cultureel sentiment, dat wil dat geliefden geheel en al kunnen voorzien in elkaars emotionele en sociale behoeften.

Maar omdat de partner nu eenmaal slecht is toegerust voor zo'n universele rol, gaan veel mensen zich op zeker moment afvragen hoe het komt dat ze enerzijds best tevreden zijn over hun gezinsleven en hun werk, maar anderzijds toch iets missen.
Ze missen een sfeer, het gevoel ergens bij te horen, het uitgelaten kameraadschap dat ons in staat stelt de druk van het dagelijks leven tijdelijk van ons af te zetten en te genieten van het ogenblik. En dus komt er bij velen van ons een moment in onze volwassenheid waarop we weer op zoek gaan naar nieuwe vriendschappen, of de ons jaren tevoren ontglipte draad van andere weer opvatten.

Er bestaat overigens een verschil in het soort geborgenheid dat vrouwen en mannen in hun gelijkslachtige vriendschappen zoeken. Weliswaar is de gedachte dat vrouwen intimiteit op hoge prijs stellen terwijl mannen daar gillend voor weglopen zwaar overtrokken, toch is het wel zo dat veel vrouwen een mate van gevoelsexpressie en wederzijdse empathie in een relatie zoeken die in hun huwelijk niet geheel wordt ingelost. Voor vrouwen geldt niet zelden dat hun vriendinnen hun huwelijk mogelijk maken. Alleen met die vriendinnen ? aan de telefoon, bij de koffie aan de keukentafel, tijdens een etentje ? kunnen veel vrouwen zich nog overgeven aan ritueel en ritmiek van de wederzijdse openbaring en opvang die hun een gevoel van diepgaande verbondenheid en begrip geven. En tevens vinden ze hier vaak broodnodige maar elders schaarse koestering.

Mannen hebben doorgaans een heel andere manier om vriendschappen te onderhouden. Volgens de gangbare opvatting brengen mannen daar gewoon niets van terecht: ze laten hun vrienschappen regelmatig stranden op de rotsen van wedijver, wederzijds wantrouwen, façades van zelfgenoegzaamheid en een categorische angst voor intimiteit. De vriendschap tussen mannen is vaak uitwendig gericht - ze ontmoeten elkaar in het spel. Veel mannen dragen in hun leven kolossale verantwoordelijkheden. Als ze op hun werk in de fout gaan of in hun huwelijk te lang de flapdrol blijven uithangen, kan ze dat ontzaglijk duur te staan komen. Maar onder mannen op de golfbaan of de tennisbaan gaat het alleen om de score, en er is altijd een volgend partijtje. Die momenten bieden een tijdelijke ontheffing van de loodzware ernst en de repercussies die zoveel van hun leven beheersen. Ergens moet een plaats in het leven van een man zijn waar consequenties niet zo erg zijn, waar de investering niet zo groot is, waar de wortels niet zo diep steken, waar een zekere lichtheid bestaat. Mannen beleven dat gevoel vaak bij elkaar. Mannen kunnen zwijgend rond een kampvuur zitten en oprecht denken: 'Sjonge, wat fantastisch is dit.'

Hoe diep de gevoelens voor onze vrienden gaan, blijft vaak verborgen onder de oppervlakte tot we op een onvoorzien ogenblik ? een telefoontje juist als we dat zo nodig hebben, je samen volledig slap lachen om iets dat alleen wij zelf en de ander kunnen snappen, of het plotselinge, vreselijke gevaar iemand te verliezen ? eensklaps beseffen hoe krachtig de band met onze vrienden is, hoeveel we eigenlijk van hen houden. En hoe hevig we verlangen onze vrienden in ons leven vast te houden, ook al begrijpen ze ons nog altijd niet volkomen of stellen ze te hoge eisen aan ons, of maken ze ons op een andere manier duidelijk dat zij en wij niet perfect bij elkaar passen ? en moeten we over en weer met van alles rekening blijven houden.

Het is nu eenmaal zo dat we onze vrienden nodig hebben en dat dat ook zo blijft, of we nu talrijke of schaarse, hechte of sleetse familiebanden hebben. Dat ze ons overeind houden als we dreigen te bezwijken, dat ze ons ervan overtuigen dat het weer beter zal gaan wanneer we ons bedroefd of afgewezen voelen of denken dat we gek worden, is maar één van de manieren waarop ze ons steun bieden. Onze vrienden maken ons ook vrij om onszelf te zijn. Ze geven om ons buiten het emotionele krachtenveld van de verwantschap om, en daarom hebben ze het bijzondere vermogen om veranderingen in ons toe te juichen en tegelijk vol te houden dat we niets veranderd zijn. Onze meest gewaardeerde vrienden blijven ons geestig, intelligent en bewonderenswaardig vinden ook als wij daar zelf ernstig aan twijfelen, en hun ruimhartige geloof in ons geeft ons de vrijheid om soms knullig of knorrig te zijn en af en toe te zeuren, kortom, om niet de schijn op te houden. Vriendschap op haar best geeft ons liefde zonder verplichtingen ? en dat is wellicht in laatste instantie het meest diepgaande en blijvend heilzame aan onze vriendschapsrelaties. Want daardoor ontdekken we tot onze dankbaarheid en diepe opluchting dat we onweerlegbaar uniek zijn en er toch altijd bijhoren.